4. Over meerminnen en heiligen

Het verhaal van Maria van Berckel is klaar en ik maak een sprong terug in de tijd. Helemaal naar de elfde eeuw, naar de begintijd van Dordrecht. De eerste bewoners hier waren vissers, boeren en veenontginners. Mannen, ongetwijfeld. Zij moeten ook vrouwen en dochters hebben gehad, maar over hen kom je nauwelijks iets te weten.

In legendes over de stad kom je wél veel vrouwen tegen. Dat zijn natuurlijk fictieve personen, maar de verhalen zijn er niet minder bijzonder om. Zo heeft de heilige Sint-Sura de Grote Kerk in Dordrecht laten bouwen. Het is toch maar mooi een vrouw aan wie de stad haar dom te danken heeft!

En de Sint-Elisabethsvloed uit de vijftiende eeuw, waardoor de Biesbosch is ontstaan, is naar een heilige vrouw genoemd: Elisabeth van Hongarije. Zij heeft overigens echt geleefd, en wel van 1207 tot 1231. De Sint-Elisabethsvloed vond plaats rond haar naamdag, 19 november. Vandaar de vernoeming.

De Sint-Elisabethsvloed moet zeer tot de verbeelding hebben gesproken. Er zijn namelijk vele legendes omheen verteld, zoals die van het kindje Beatrix. Zij lag in een mandje (of wiegje) dat door de vloedgolf was meegenomen. Een poes hield de mand in evenwicht door met de voorpoten aan de ene, en de achterpoten op de andere rand te staan. Volgens de overlevering is Beatrix de rest van haar leven in Dordrecht blijven wonen en daar getrouwd met Jacob Roerom. Ze kregen twee kinderen: Klara en Kornelis. Met name Kornelis kreeg een lange reeks van nakomelingen.

 

Maar het leukste zijn misschien wel de volksverhalen over meerminnen. Eeuwenlang vertelden de mensen elkaar over watervrouwen die in poelen, plassen en meertjes zouden leven.
Op het eiland Schouwen zouden vissers een watervrouw in hun netten hebben gevangen. De meerman was daardoor zo bedroefd, dat hij iedere avond in de havenmond boven water kwam en zong:

O, stadje van Schouwen
’t Zal je berouwen,
Dat je genomen heit miene vrouwe:
Want ’t stadje dat zal vergè
En geen steentje zal bluven stè.
Maar als je me geeft m’n vrouwe verom,
Dan bouwen we om ’t stadje wallen rontom.

De meerminnen voorspelden dat een enorme golf op een dag de Groote Waard ten zuiden van Dordrecht zou overspoelen. En de bevolking had dat aan zichzelf te wijten, want er werd op veel te grote voet geleefd. De straten waren met zilver geplaveid en de hekken van goud gemaakt. Tja, dan roep je de toorn van de weergoden wel over je af.
De verhalen werden behoorlijk serieus genomen, zo lijkt het. In 1963 is opgetekend dat de 71-jarige veeboer De Jong uit Lexmond vertelde: ,,Het lied dat een zeemeermin heb gezonge as voorspelling van de Sint Elisabethsvloed. Welk lied ze heb gezonge weet ik niet meer, maar gezonge heb ze.’’

In de Betuwe zouden meerminnen gezongen hebben:
‘Zeven dorpen zullen vergaan
Maar het Huis des Marmers zal half blijven staan’.

En ook in Rijswijk zag een meermin de ellende al aankomen. Zij zong:
‘Twee-en-zeventig dorpen zullen vergaan,
Maar de Merwetoren zal blijven staan’.

De vraag is wat deze watervrouwen bedoelden met het ‘Huis des Marmers’ en met de ‘Merwetoren’. Zou het Huis te Merwede bedoeld zijn, die ruïne die al eeuwenlang ten oosten van Dordrecht staat? Toen het nog een bewoonbaar kasteel was, is er zeer waarschijnlijk weleens een beroemde gravin op bezoek geweest. En die dame was geen fictief personage, zij heeft wel degelijk echt geleefd. Zij heeft in de jaren voorafgaand aan de Sint-Elisabethsvloed een conflict gehad met de stad Dordrecht. Over haar vertel ik iets in het volgende blog.

Informatie deels ontleend aan:
Groot Dordts Volksverhalenboek, Ruben A. Koman, Profiel Uitgeverij, 2005; Nederlandse Volksverhalenbank www.volksverhalenbank.nl; Hollandsch Sagenboek, J.R.W. Sinninghe, Storm van Leeuwen, 1943; Volksverhalen uit het grensgebied van Zuid-Holland, Utrecht, Gelderland en Noordbrabant, Henk Kooijman, P.J. Meertens Instituut, 1988.
Foto helemaal boven:
glas-in-loodraam in de Grote Kerk Dordrecht over de St.-Elisabethsvloed. Regionaal Archief Dordrecht/Ad Molendijk.

 


 

 

 

 

(Huis te Merwede rond 1900. Regionaal Archief Dordrecht)